Τα χαρακτηριστικά και οι ιδιότητες που φανέρωνανΚάθε είδους ενασχόληση με την αρχαία ελληνική γραμματεία , όπως αυτή αποτυπώνεται είτε μέσω της ιστορίας είτε μέσω του μύθου , φέρνει τον αναγνώστη ενώπιον προσωπικοτήτων που με την παρουσία και τις πράξεις τους, άφησαν ανεξίτηλα τα στοιχεία τους στην δημιουργία του θησαυρού που μέχρι τις μέρες μας, παραμένει και διδάσκεται παγκοσμίως ως η ελληνική αρχαιότητα.
Και κατά ανεξήγητο τρόπο, πάντοτε η αναγνωστική επαφή με ηρωικές μορφές της ελληνικής αρχαιότητας, δημιουργούσε την εύλογη απορία , από πού άραγε να πρόεκυπτε η αρμονική σύνδεση του ονόματος του καθενός με τις πράξεις για τις οποίες έμεινε γνωστός.
arcadiaportal
Μια αναφορά σε ελάχιστο αριθμό αρχαίων ονομάτων , όπως παρακάτω, δημιουργεί την εύλογη απορία , σχετικά με τον τρόπο που αποδόθηκαν τα συγκεκριμένα ονόματα, καθώς παρατηρείται άρρηκτη ετυμολογική σύνδεση μεταξύ του ονόματος και των χαρακτηριστικών που καθένα από τα πρόσωπα αυτά παρουσίαζε:
Έτσι λοιπόν παρατηρούμε:
Άρτεμις < αήρ + τέμνω= εκείνη που κόβει (με τα βέλη της) τον αέρα (η θεά του κυνηγιού)
Ειρήνη = είρω (συνδέω)
Ελένη < έλον (αόριστος Β του αίρω= καταστρέφω) + ναυς (δοτ. τη νηί= πλοίο)= αυτή για την οποία καταστράφηκαν πλοία (η κεντρική ηρωίδα της Ιλιάδας)
Ήφαιστος < η (αύξηση χάριν ευφωνίας) + φα (αχαϊκός τύπος του "έως"= φως) + ίστιμι (= κατέχω καλώς)= εκείνος που γνωρίζει πολύ καλά την φωτιά
Σωκράτης < Σώφρων + κρατώ= εκείνος που τηρεί σωφροσύνη
Ηρακλής < Ήρα + κλέος (δόξα) = εκείνος που έκανε άθλους για να δοξαστεί και να εξευμενιστεί η Ήρα
Η ονομασία του ανθρώπου με ένα η περισσότερα ονόματα είναι πανάρχαιο φαινόμενο. Ήδη ο Όμηρος πιστεύει ότι η ανθρωπωνυμία είναι πανανθρώπινη συνήθεια.
Πιο συγκεκριμένα , τα ονόματα που αναφέρονται στ σε ανθρώπους ονομάζονται ανθρωπωνύμια αποτελούν υποκατηγορία των κύριων ονομάτων και αναπτύχθηκαν για την διάκριση του ενός ατόμου από τα υπόλοιπα. Το καθένα όνομα λοιπόν αντικατοπτρίζει σε μια ιδιότητα ή ένα χαρακτηριστικό από το ονομαζόμενο πρόσωπο
Μυθολογικά παραδείγματα
Δημιουργείται συνεπώς η απορία πώς έλαβε το όνομά της , για παράδειγμα , η γνωστή σε όλους μας από την Ομηρική Οδύσσεια , Πηνελόπη, η ανάλυση του ονόματος της οποίας, φανερώνει επακριβώς την πράξη για την οποία έμεινε γνωστή δια μέσου του μύθου.
Όντως η ετυμολογική ανάλυση του ονόματος Πηνελόπη προέρχεται από την πήνη (ή το πηνίον) που σημαίνει το πανί και το ρήμα λέπω (μετοχή λέπουσα = που ξετυλίγει , που μαδάει) συμπίπτει επακριβώς με αυτό που η Πηνελόπη πραγματοποιούσε, το ξετύλιγμα του πέπλου κάθε βράδυ, προκειμένου να μην ολοκληρωθεί ποτέ , ώστε να μην αναγκαστεί να επιλέξει κάποιον από τους μνηστήρες.
Αντίστοιχη απορία προκαλεί η μέλετη του θανάτου –ίσως- του ήρωα της Ελληνικής μυθολογίας , του Ηρακλή , ο οποίος κατά το μύθο, φόρεσε το ύφασμα , που ήταν βουτηγμένο στο αίμα της Λερναίας Ύδρας και το οποίο , του πρόσφερε η ίδια του η γυναίκα , η Διηάνειρα, η οποία είχε ξεγελαστεί από τον ετοιμοθάνατο κένταυρο Νέσσο. Η Διηάνειρα έλκει την ετυμολογία της από το Δήω (καταστρέφω, πολεμώ) + ανήρ (άνδρας) δηλαδή αυτή που κταστρέφει τον άνδρα της.
Ιστορικά παραδείγματα
Δεχόμενοι ότι η ονοματοδοσία των προσώπων τόσο σε μυθολογικά κείμενα όσο και σε καλλιτεχνικά δημιουργήματα της εποχής, ίσως και να ήταν αποτέλεσμα είτε παραδόσεων της εποχής είτε πνευματικά επξεργασμένο προϊόν της έμπνευσης του καθενός καλλιτέχνη (π.χ. του Ομήρου), παρατηρούμε ότι η επιτυχής σύνδεση ονόματος του προσώπου και των πράξεων αυτού, συναντώνται κατά κόρον και στην αρχαία ελληνική ιστορία.
Ένα χαρακτηριστικότατο παράδειγμα αποτελεί τόσο ο Πλάτωνας , (ο οποίος αρχικά ονομαζόταν Αριστοκλής) κατόπιν όμως μετονονομάστηκε σε Πλάτωνα επειδή είχε ευρύ στέρνο και πλατύ μέτωπο όσο και ο Λακεδαιμόνιος βασιλιάς Λεωνίδας , ο οποίος κατά άλλους αποτελεί το γιο λέοντα, ενώ κατά άλλους σημαίνει τον προσομοιάζοντα στο λιοντάρι (λέων + ίδιος= εκείνος που ομοιάζει στο λιοντάρι)
Από τη μελέτη των ανωτέρω παραδειγμάτων, προκύπτουν διάφορες σκέψεις που επιχειρούν να δώσουν μια προσιτή εξήγηση στην απορία.
Μια πρώτη σκέψη, η οποία περιπλέκεται με τη μεταφυσική, θα μπορούσε να αποδώσει ως εξήγηση την όποια σοφία ή προνοητικότητα των γονέων καθενός από τους ήρωες και τις ηρωίδες που αναφέραμε αλλά και των πολυάριθμων άλλων που υπάρχουν. Ασφαλώς η συγκεκριμένη άποψη σε καμιά περίπτωση δε στοιχειοθετεί ορισμό αλήθειας, καθώς είναι εξαιρετικά δύσκολο να δεχθούμε όλοι οι γεννήτορες των αμέτρητων προσωπικοτήτων της απέραντης ελληνικής κλασσικής αρχαιότητας, είχαν καταφέρει να αντιληφθούν μεταφυσικα την μετέπειτα δράση του τέκνου τους και να του αποδώσουν το συγκεκριμένο όνομα, ως χαρακτηριστικό των μελλοντικών πράξεών του. Ως εκ τούτου, δεν συνεισφέρει ενεργά στην ευδόκιμη αναζήτηση μιας τεκμηριωμένης άποψης.
Τα ονόματα των Ολυμπίων Θεών
Εκτός των ανθρώπων, παρατηρούμε επίσης ότι και οι δωδεκαθεϊκές μορφές της πατρώας ελληνικής θρησκείας φέρουν ονόματα , τα οποία ετυμολογικά , φανερώνουν εγγενή χαρακτηριστικά και ιδιότητες του καθενός.
Αίσθηση προκαλεί το όνομα του Δία, ως προερχόμενο από το επίθετο διός (λαμπρός, επιβλητικός) που οδήγησε στο όνομα Διεύς και κατόπιν στο Ζευς .
Αντίστοιχα το όνομα του Ποσειδώνα του θεού της θάλασσας είναι σύνθετη λέξη και προέρχεται από τα ουσιαστικά «πόσις» (σύζυγος) και «δα» (γη), οπότε ο Ποσειδών, ως θεός της θάλασσας που περιβάλλει τη γη, αποτελεί κατά παρέκτση και σύζυγο της γης, ενώ κατά άλλη ετυμολογία, προέρχεται από πότος (= ποταμός) + διδών= εκείνος που δίνει ποτάμια
Επιπλέον το όνομα του Απόλλωνα προέρχεται από το ρήμα απόλλυμι που σημαίνει καταστρέφω, εξαφανίζω, άρα Απόλλων είναι ο καταστροφέας όνομα που απηχεί την ιδιότητα τού Θεού ως τοξευτή και καταστροφέα των εχθρικών στρατευμάτων.
Η γνωστή σε όλους μας μορφή του Απόλλωνα ως Θεού του φυσικού και νοητού φωτός αντικατοπτρίζεται στο όνομα Φοίβος, που σημαίνει φωτεινός, διαυγής, λαμπρός και προέρχεται από τον όρο «φάος», δηλαδή «φως».
Τελος , το όνομα του Άρεως ετυμολογείται είτε από την ρίζα «αρ-» τού ρήματος «αραρίσκω», που σημαίνει «προετοιμάζω», αλλά και «συνάπτω», και από την οποία προέρχονται, μεταξύ πολλών άλλων, και οι όροι «αρετή, άριστος, αρέσω, άρρην (αρσενικός), αρείων (καλύτερος, ισχυρότερος), οπότε κατ’ αυτή την εκδοχή, Άρης είναι ο προετοιμασμένος, ο συγκροτημένος, ο αρσενικός, ο ισχυρός, ο ενάρετος, ιδιότητες που αρμόζουν σε έναν πολεμιστή, είτε από την λέξη «αρά», που σημαίνει επίκληση τής θεϊκής εκδίκησης, κατάρα, όλεθρος, οπότε Άρης είναι ο φορέας τής θεϊκής εκδίκησης, ο ολετήρας, χαρακτηριστικά που αποδίδονται στον θεό του πολέμου
Ο μύθος του Γλαύκου ή Ταράξιππου
Μια λογικοφανής προσέγγιση, σχετικά με την ονοματοδοσία των αρχαίων Ελλήνων, παρουσιάζεται μέσα από το μύθο του Γλαύκου ή Ταράξιππου, γιου του βασιλιά της Κορίνθου Σισύφου και της Μερόπης.
Σε μια από τις παραλλαγές που επικρατούν για το πρόσωπο του Γλαύκου, αυτός παρουσιάζεται από τον Αισχύλο να ταϊζει τα άλογά του με ανθρώπινο κρέας ώστε αυτά να είναι πιο αποδοτικά στις ιπποδρομίες και στις μάχες.
Αυτό είχε ως αποτέλεσμα είχε να προκαλέση την οργή των Ολυμπίων θεών με την αυτή του την πράξη , καθώς επενέβη ανίερα στη τροφική ισορροπία που η ίδια η φύση είχε καθορίσει με αποτέλεσμα οι θεοί να τον υποβάλουν σε μια μορφή θεόπεμπτης τρέλας , την «μανία». Σε μια από τις γενόμενες ιπποδρομίες , τα αφηνιασμένα άλογα ανέτρεψαν το άρμα και κατασπάραξαν τον τροφό τους, Γλαύκο.
Εξαιτίας αυτού του γεγονότος, ο Γλαύκος έλαβε επιπλέον το όνομα Ταράξιππος και για πολλούς αιώνες μετά , οι άνθρωποι πίστευαν ότι η ασέβειά του προς του θεούς, τάραξε το πνεύμα των ήσυχων αλόγων και από ήρεμα φυτοφάγα ζώα μετετράπησαν σε άγρια εκδικητικά σαρκοφάγα.
Η ελληνική μυθολογία , διατήρησε και τα δύο ονόματα. Αν είχε διασωθή μόνο το ένα , π.χ το δεύτερο, θα διερωτώμεθα πόσο σοφοί ίσως να ήταν οι γονείς του, που του έδωσαν ένα τέτοιο όνομα, γνωρίζοντας εκ προοιμίου τις μέλλουσες πράξεις του.
Ο μύθος του Πρωτεσίλαου , του πρώτου νεκρού του Τρωικού Πολέμου
Στην ελληνική μυθολογία με το όνομα Πρωτεσίλαος είναι γνωστός ένας Θεσσαλός ήρωας, ο πρωτότοκος γιος του Ιφίκλου . Ο Πρωτεσίλαος μνημονεύεται ως ένας από τους μνηστήρες της Ωραίας Ελένης και ως τέτοιος έλαβε μέρος στην εκστρατεία κατά της Τροίας με 40 πλοία επικεφαλής των Θεσσαλών των πόλεων Φυλάκης και Πυράσου. Υπήρξε ο πρώτος που σκοτώθηκε στον Τρωικό Πόλεμο από την πλευρά των Αχαιών, αγνοώντας μάλιστα τον υπάρχοντα χρησμό ότι ο πρώτος που θα έβγαινε από τα πλοία κατά την άφιξη του στόλου στην Τροία θα σκοτωνόταν.
Ο Πρωτεσίλαος δέχθηκε να βγει πρώτος, αδιαφορώντας για τον συγκεκριμένο χρησμό. Ο Όμηρος περιγράφει θαυμάσια τον επικό του θάνατο, από ένα βέλος που τον βρήκε στην κοιλιά , χωρίς να μπορεί κανείς να εξηγήσει από πού ήρθε αυτό. Μάλιστα κατά τη μεταγενέστερη παράδοση το αρχικό του όνομα ήταν Ιόλαος (=οιωνός) και εξαιτίας αυτής του της γενναιότητας , μετονομάσθηκε σε Πρωτεσίλαο δηλαδή στον Πρώτο Οιωνό.
Συμπεράσματα
Η θέση του Πλάτωνα
Ο Σωκράτης , ως συνδιαλεγόμενο πρόσωπο στον Κρατύλο του Πλάτωνα,
Υποστηρίζει ότι υπάρχουν λέξεις και ονόματα που καθορίσθηκαν νομοτελειακά από ειδικούς ονοματουργούς , όπως επίσης και λέξεις που καθορίσθηκαν υποκειμενικά και καθιερώθηκαν στην καθημερινότητα ως προϊόν κοινής αποδοχής.
Κατά τον Σωκράτην , αναγνωρίζεται ένα σπάνιο είδος ιδιαίτερου τεχνήτη, ο ονοματοθέτης , που χρησιμοποιεί μια λέξη ή ένα όνομα που να αποδίδει με τον εγγύτερο δυνατό τρόπο , τις ιδιότητες ενός ανθρώπου ή ένός πράγματος
παραθέτοντας ταυτόχρονα ένα πλήθος συνθέτων ή παράγωγων ονομάτων και λέξεων, των οποίων αναζητά την ετυμολογία.
Τέλος ο Σωκράτης διαπιστώνει στη συνέχεια ότι μπορούμε να φτάσουμε στα πρωταρχικά ονόματα, τα οποία όμως δεν μπορούν να αναχθούν σε άλλα παράγωγα.
Σε πολλές περιπτώσεις , έχουμε μελετήσει πρόσωπα και ήρωες , άλλοτε υπαρκτά και άλλοτε συμβολικά, στους οποίους η ιστορία , ο μύθος και η παράδοση δε μας παρέδωσαν το πρώτο όνομα, με αποτέλεσμα να παραμένουν καταγεγραμμένοι με το συμβολικό όνομα τους, που ετυμολογικά συνοψίζει τις πράξεις τους και τον εν γένει βίο τους. Επιπλέον , Σε άλλες περιπτώσεις, σιγουρα δεν υπήρχε πρώτο όνομα .
Ένα λογικό συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι μετά από μια σοβαρή πράξη (ιερή ή ανίερη) ανεξάρτητα από το αρχικό όνομά που ο καθένας είχε , τους αποδίδετο και ένα δεύτερο όνομα, ως παρόνομα. Το παρόνομα σε πολλά χωριά της Πελοποννήσου λέγεται και παρανόμι δηλαδή , παρά (πλησίον) + όνομα, δηλαδή ονομασία συμπληρωματική του αρχικού ονόματος.
Πολλοί εξ΄αυτών έμειναν στην ιστορία με το δεύτερο όνομά τους, , όπως για παράδειγμα η Πηνελόπη, όπου το πρώτο όνομα (Αρναία= πιθανώς βοσκοπούλα) κατά την διάρκεια του χρόνου , ξεχάστηκε.
Για τους Έλληνες κάθε ιστορική περίοδος έχει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ονοματοθεσίας της.
Η λέξη Κεραμικός στην αρχαία Ελλάδα σήμαινε Νεκροταφείο, στη βυζαντινή περίοδο απέκτησε αρνητική έννοια σχετιζόμενη με τη διαφθορά των ηθών ενώ σήμερα αναφέρεται σε Αρχαιολογικό χώρο στο Δήμο Αθηναίων, ενώ κατά τη Μυκηναϊκή περίοδο, αναπτύχθηκε η χρήση ονομάτων σχετικών με την εξύμνηση της μάχης και του πολέμου (Μενεχάρης , Μενεσθεύς )
Στις μέρες μας , το όνομα συνήθως δεν φανερώνει κάποιο εγγενές χαρακτηριστικό απολύτως τίποτα για το πρόσωπο που το φέρει, ωστόσο η προέλευσή του είναι συνδεδεμένη με κάποια σημασία αλλοτινής εποχής. Αρχικά το ανθρωπωνύμιο ήταν ένα όνομα ή ένας προσδιορισμός με λεξική σημασία: δήλωνε κάποια ιδιότητα, κάποιο χαρακτηριστικό. Με το διάβα των χρόνων όμως το χαρακτηριστικό αυτό σταδιακά ξεχάστηκε, η δυναμική της προέλευσης ατόνησε έτσι τα ονόματα αυτά έφτασαν στις μέρες μας χωρίς να έχουμε σχεδόν καμία αίσθηση του τι σήμαιναν αρχικά.
Γορτύνιος 79
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου